Oblasno partijsko savjetovanje, koje je početkom juna 1941. održano na Šehitlucima kod Banja Luke, označilo je početak priprema za dizanje narodnog ustanka u Bosanskoj krajini. Na tom savjetovanju oblasno vojno rukovodstvo odredilo je sreske vojne povjetenike za prenošenje direktiva sa savjetovanja. Za mrkonjićko područje imenovan je Akif Bešlić. Međutim, kako su ustaše pohapsile mrkonjićke komuniste, direktive o podizanju ustanka prenesene su u ovaj kraj tek nakon nekoliko pokušaja partijskih radnika.

I pored toga što je partijsko članstvo u Mrkonjiću bilo malobrojno, period do pucnja prve ustaničke puške u ovom kraju (29. jula 1941) bio je ispunjen živom aktivnošću komunista na pripremama za ustanak. Borbeni zov KPJ dopro je u ove krajeve. Ustanici su 29. jula napali neprijateljska uporišta u Čardaku i Mliništima i zauzeli ih. (Tu je, odmah nakon toga, organizovana ratna ambulanta.) Tridesetog jula ustanici su napali i razoružali žandarmerijsku stanicu u Gerzovu. (U vezi s ovim prvim ustaničkim akcijama valja se sjetiti i onih deset ustanika koji su 2. augusta na Strbini hrabro poginuli u borbi s ustašama. Ova bitka dio je jedne već široko planirane serije akcija, a ne samo parcijalan sukob.) Mjesec dana kasnije, 28. augusta, ustanici su oslobodili i Mrkonjić, i držali ga nekoliko dana. (U sjećanje na 28. august narod mrkonjićke opštine slavi taj dan kao dan svog prvog oslobođenja.) Mrkonjić je bio jedan od prvih oslobođenih gradova u zemlji. I u novembru ove godine ustanici su izveli jednu značajnu akciju. U Crnoj Rijeci napali su, predvođeni Dragom Mažarom i Milanom Brankovićem (a s njima je bio i dobar broj ustanika iz donjih krajeva mrkonjićke opštine), ustaško uporište na raskrsnici puteva Banja Luka - Mrkonjić - Jajce (gostionicu "Karlov han"), razbili ustašku posadu i zaplijenili oružje.

Od prvog oslobođenja pa do konačnog oslobođenja zemlje ovaj grad je još 38 puta prelazio iz ruku oslobodilaca u ruke okupatora i obrnuto. Zbog toga je Mrkonjić u toku rata bio prozvan "jugoslavenska Šepetovka", po mjestu u SSSR-u, koje je imalo sličnu sudbinu. (U svojoj humorističkoj noveli "Varcar-Mrkonjić" Branko Ćopić je na plastičan način opisao zgode i nezgode trojice Mrkonjićana - Varcarana prilikom smjenjivanja vojski u gradu i mijenjanja imena Mrkonjić-Grad u Varcar Vakuf i obrnuto, zavisno od toga koja je vojska trenutno u gradu...)

Prvo oslobođenje Mrkonjića djelovalo je vrlo pozitivno na učvršćivanje ustaničkih redova i rasplamsavanje narodnog ustanka u ovom kraju. Tako je u selu Mednoj, u zaseoku Lisice, u jesen 1941. godine formiran Treći krajiški partizanski odred. Za komandanta Odreda imenovan je Danko Mitrov, heroj iz španskog rata, kasnije i narodni heroj, a za političkog komesara Vaso Butozan. Formiranje Odreda izvršeno je u prisustvu Đure Pucara i Koste Nada, te komandanata Mrkonjićkog i Ribničkog partizanskog odreda.

U zgradi Osnovne škole u Gerzovu održano je početkom decembra 1941, pod rukovodstvom Đure Pucara i u prisustvu Osmana Karabegovića, savjetovanje vojnih i političkih rukovodilaca jajačkog, banjalučkog i mrkonjićkog terena. Savjetovanje je imalo veliki značaj za izgrađivanje jedinstvenog gledanja rukovodećeg kadra na probleme u ustanku. Pucar i Karabegović na ovoj konferenciji nastojali su da pridobiju Uroša Drenovića za zajedničku akciju protiv Italijana. Drenović je dao lažna obećanja, kako bi legalizovao osnivanje četničkih jedinica.

Zbog dolaska jačih (talijanskih snaga na ovo područje u jesen 1941. i zbog surove zime 1941/42, dolazi do stagnacije ustaničkog pokreta u kraju; Italijani su, služeći se lukavstvom i obmanama, pridobijali za saradnike kolebljivce i četnike Uroša Drenovića, koji već tada izbjegavaju borbu protiv Italijana, a nešto kasnije i protiv ustaša. I pored toga ustanak nije jenjao; naprotiv, gerilske akcije ne prestaju. Tako je Simo Šolaja sa svojim borcima početkom 1942. u zasjedi na Previlima dočekao komoru s hranom i materijalom (za opskrbu grada), razpio pratnju sačinjenu od kvislinške vojske, i zaplijenio hram, materijal i oružje.

Dvadesetpetoga februara 1942. ustanici su po drugi put napali Mrkonjić, koji su Italijani i domobrani dobro pripremili za odbranu. Simo Šolaja i njegovi ustanici ušli su u grad, razoružali i uništili žandarmeriju, ali pun uspjeh je izostao, jer je Uroš Drenović iznevjerio ugovoreni plan, i nije pružio sadjejstvo. Tada se on konačno jasno diferencirao kao izdajnik naroda i saradnik okupatora.

Proleterske i ostale jedinice NOV-a oslobodile su Mrkonjić 24. augusta 1942. U to vrijeme oslobođena teritorija proširena je i na mnoge druge krajeve Bosanske krajine. Tada u jedinice NOV-a stupaju mnogi novi borci s ovog područja. U Mrkonjiću tada djeluje Operativni štab za Bosansku krajinu i Oblasni komitet. U augustu 1942. čitav omladinski aktiv od 50 mrkonjićkih mladića i djevojaka, većinom članova SKOJ-a, stupa u proleterske jedinice NOV-a (vrijedno je napomenuti veliki odziv ženske omladine ovog kraja u IJOV.) Gotovo polovina od tih omladinaca nije se nikad vratila u rodni kraj. (Ovdje treba istaknuti i učešće mrkonjićke omladine u akciji I omladinske radne brigade u legendarnoj žetvi u saničkoj dolini.) Da slika bude jasnija, dodajemo podatak da je u Treću proletersku i Sedmu krajišku od tada stupilo 235 boraca iz mrkonjićkog kraja.
Prisustvo partizanskih jedinica na ovom području značilo je i rađanje narodne vlasti, te drugih antifašističkih organizacija. Narod se nije samo borio - narod je i vladao.

Vrhovni štab NOV-a i POJ-a s drugom Titom na čelu boravio je u jesen 1942. 28 dana u Mliništima. Za to vrijeme Vrhovni štab je odatle rukovodio oružanom borbom naroda Jugoslavije. U to vrijeme na položajima u blizini Mliništa nalazila se i Treća proletorskfl (Samdđačka) brigada. Drug Tito je jedamput posjetio borce ove brigade u Jasonovim Potocima. Tada je Tito u učionici Osnovne škole prisustvovao priredbi koju su priprumili borci Treće proleterske. (Prisustvo Vrhovnog štaba, druga Tita i boraca Treće prolotonko znatno je uticalo r\a omasovljenje ustaničkog pokreta u ovom kraju.)

Pokret naroda ovog kraja postaje sve organizovaniji i masovniji.
Krajem decembra iste godine u selu Orahovljanima postrojava se prvi put Sedma krajiška narodnooslobodilačka udarna brigada. Ona je na svom slavnom borbenom putu prešla (od Orahovljana 1942. do Zidanog Mosta 1945) sve značajnije bitke NOB-a: Neretvu, Sutjesku, borbe u Istočnoj Bosni, borbe za konačno oslobođenje zemlje. U svom prvom postrojavanju Brigada je brojala 1400 boraca kojima je komandovao Rade Marjanac. U njenim redovima borili su se rame uz rame i ginuli za slobodu Mrkonjićani, Pljevci, Kljucani, Ribničani, Petrovčani, Jajčani, Kuprešaci i drugi.

Nakon borbi što ih je Brigada vodila na Neretvi, u Crnoj Gori i na Sutjesci (gdje je pao i i narodni heroj Pavle Džever iz selaSurjana kod Mrkonjića, i mnogi drugi, kao i teških borbi u Istočnoj Bosni, u kojima je život položio i prvi ratni komandant Brigade, narodni heroj Rade Marjanac, Brigada se po naređenju Vrhovnog štaba, zajedno s ostalim jedinicama, vraća u Bosansku krajinu gdje se popunjava novim borcima. U selu Brdu oformljen je čitav jedan bataljon Brigade.
(Od Drugog bataljona ove Brigade - Ribničkog - u selu Ribniku 26. augusta 1943. formirana je 13. krajiška NOOU brigada, popularno nazvana "Garava", koja je u ovom kraju bila strah i trepet za četnike. U redovima ove brigade od dana njenog formiranja borio se velik broj Mrkonjićana.)

Za izuzetne borbene uspjehe Sedma krajiška odlikovana je Ordenom Marodnog heroja, Orednom Bratstva i jedinstva sa zlatnom zvijezdom i Ordenom Zasluga za narod sa zlatnim vijencem.

U noći između 15. i 16. augusta 1943. partizani su ponovo zauzeli Mrkonjić; ovaj put na duže vrijeme. Grad postaje mjesto žive partizanske aktivnosti: jedinice svakodnevno prolaze, također i kuriri iz raznih krajeva. U gradu djeluje Opštinski i Sreski NOO, Komanda područja Mrkonjić - Ključ, Komanda mjesta. Okružni komitet KPJ, omladinsko rukovodstvo, kao i druge antifašističke organizacije, koje u gradu imaju svoje sjedište.

Grad je od čestih borbi stradao ali su u njemu postojali uslovi za održavanje raznih skupova, konferencija i kurseva. Redovno su se održavale političke konferencije, usmene novine, predavanja iz nauke i kulture. Stalno su stizali i po čitalačkim kružocima čitani listovi "Oslobođenje" (koje se štampalo u Busijama kod Ribnika), ,,Glas", omladinski list ."Mladi Krajišnik", i "Borba". Kulturno-prosvjetni odbor razvio je bogat kulturnoprosvjetni rad na području čitave opštine. Barem jedanput nedeljno održavale su se zabave i sijela, a organizovala ih je omladina. Sve te aktivnosti odvijale su se u zgradi doma kulture, bivšoj krčmi porodice Gašić, koja je prvih godina rata povremeno služila ustašama kao skladište. Tu je 26. i 27. septembra 1943. u prisustvu 200 delegata održana Oblasna konferencija predstavnika opštinskih, sreskih i okružnih NOO-a Bosanske krajine, na kojoj su prikazani uspjesi NOO-a i naroda Krajine u NOB-u, i dati zadaci NOO-ima za naredni period. Pored toga, održan je u organizaciji Pokrajinskog komiteta KPJ viši partijski kurs. Održan je, također, i Oblasni kurs Antifašističkog pokreta žena. Krajem oktobra ovdje je započeo kurs za učitelje koji su trebali raditi na terenu Bosanske krajine. Nakon završetka održana je i Prva konferencija prosvjetnih radnika Bosne i Hercegovine, na kojoj se raspravljalo o školstvu i prosvjetnom radu u NOB-u, kao i o budućoj izgradnji škola i školskog sistema nakon oslobođenja.

U Podbrdu kod Mrkonjića jedne noći u augustu 1943. s uspjehom je spuštena i prihvaćena engleska vojna misija na čelu s generalom Ficrojem Maklinom. U svojoj knjizi "Rat na Balkanu", sjećajući se skoka iz aviona i spuštanja padobranom među partizane u Podbrdu, Maklin je, između ostaloga, zapisao: "... Bilo mi je hladno pa sam bio sretan kada sam došao do vatre... Netko mi je dao jabuku... prošlo je prilično vremena dok sam došao do riječi... Poslije sat-dva jahanja stigli smo u selo obasjano suncem što se smjestilo visoko u bosanskim planinama. Njegove drvene kuće okupile su se oko trga što se nalazi u sjeni drveća. Iznad njih dizao se minaret jedne džamije. Ime mu je bilo Mrkonjić-Grad ili, kako ga je zvao narednik Duncan, 'Mekonejč grad'. U njemu se nalazio štab mjesnog partizanskog komandanta Stavka Rodica s kojim smo doručkovali..."