Krajem novembra 1943. formiran je u selu Gustovari Zmijanjski partizanski odred koji je tada imao 70 boraca naoružanih puškama. Odredom je komandovao prvoborac ovog kraja Aleksa Penić. Odred je stalno rastao, i 1944. broji 700 boraca. U junu 1944. jedan bataljon Odreda s 300 boraca ulazi u sastav 13. krajiške brigade.

Iz ratnih brojeva „Oslobođenja" saznajemo da je 1944. u Mrkonjiću svečano proslavljen 27. mart - dan slobodarstva i borbenih težnji naših naroda. Pred oduševljenim narodom govorili su tom prilikom Vaso Butozan i Hamdija Sinanović.
Dana 31. maja 1944. saveznički avioni su u dva navrata žestoko bombardovali grad, u kojem su se nalazili Nijemci. U tom bombardovanju poginulo je 30 Mrkonjićana.
Nijemci su definitivno napustili grad 31. jula 1944. godine, a dva dana kasnije morali su ga ostaviti i četnici - toga dana Mrkonjić je zauzela 13. krajiška brigada.

Ovog ljeta u Mrkonjiću je djelovala i brigada KNOJ-a, a u jesen iste godine ovdje je održana, u zgradi u kojoj i Prvo zasjedanje ZAVNOBiH-a, prva okružna konferencija (jSAOJ-a u prisustvu 300 delegata. (Ne treba zaboraviti ni podatak da su mrkonjićki omladinci aktivno učestvovali u snabdijevanju partizana hranom prilikom teških borbi za Travnik zimi 1944-45. godine.)

Za čitavo vrijeme rata narodni izdajnici - ustaše i četnici - pokušavali su da modu narodom mrkonjićkog kraja zametnu bratoubilačku borbu. U toj namjeri nisu uspjeli, ali su, nastojeći da je sprovedu, nanijeli mnogo zla nedužnom stanovništvu. Ustaše su 1941. u

Podgoriji na dva mjesta ubile, zapalivši ih u zgradama, 191 čeljade - ljude, žene, djecu... Ko je jedanput 1941. i 1942. godine doveden u ustaški zatvor u Mrkonjiću (današnji Dom zdravlja) teško je iz njega živ izlazio... Tu, u tom zatvoru, ustaše su (to su bili narodni izdajnici iz drugih krajeva) u toku te dvije ratne godine izmučili na najsvirepiji način, a zatim poklali i pobili 252 nevinih ljudi, žena, djece... Četnici su u proljeće 1942. ubili mrkonjićkog komunistu i prvoborca Džemala Šehovića. Oni su u aprilu iste godine izvršili gnusan genocid nad porodicama Dizdarević i Kapetanović u Bočcu, kada su poklali 38 ni krivih ni dužnih ljudi, djece i žena... Četnici su u Jakovljevića kolibama u Trnovu u septembru 1942. ubili komandanta Treće proleterske brigade Vladimira Kneževića Volođu, zamjenika političkog komesara te brigade Rifata Burdževića Trsu i komandanta bataljona Treće proleterske Tomaša Žižića... Ustaše su u septembru 1941. u Dabracu na svirep način pobile 42 nedužna stanovnika... Četnička petorka je 28. aprila 1944. uhvatila i predala Nijemcima skojevku Milju Đukanović, čobanicu iz Brda, i Lazara Tomića. Dok su ih Nijemci vješali, četnici su to mirno posmatrali... Krajem decembra 1944. četnici su ubili članove Opštinskog komiteta KPJ Niškanović Blažu, Simu i Stevana u jednoj kući u Podgoriji... Sve te narodne izdajice stigla je zaslužena narodna kazna. Na ovom području palo je 1615 žrtava fašističkog terora. Okupator i njegove sluge - četnici i ustaše - uništili su i spalili 1200 gospodarskih zgrada i ostalu imovinu. Porušene su i uništene i sve osnovne škole i drugi javni objekti.

Narod mrkonjićkog kraja nije se dao navesti na monstruoznu bratoubilačku mržnju; Komunistička partija je u ovom razdoblju bila ona dugo čekana snaga koja je konačno učvrstila i ideološki precizirala forme zajedništva - bratstva i jedinstva - Muslimana, Hrvata i Srba, koje su, kako smo vidjeli, kroz čitavu istoriju ovdje spontano egzistirale u svakodnevnom životu ljudi. (Narod se u ratu uzajamno štitio. Najljepši primjer su Gornje i Donje Baljvine, gdje u jednima žive Srbi a u drugima Muslimani u vjekovnoj slozi. I pored toga što su i ovuda prolazili kvislinzi i širili svoju otrovnu propagandu, ovaj narod se nije dao zavaditi: u selu za vrijeme rata, zahvaljujući uzajamnom čuvanju „nikome nije dlaka s glave pala".)

Po ko zna koji put u svojoj istorijia ljudi Mrkonjića i njegove okoline i u toku rata - kada je to bilo najpotrebnije i najljudskije - potvrdili su još jednu svoju vrlinu - gostoprimstvo, široko i nesebično. Odmah po izbijanju rata grad prima nekoliko stotina Slovenaca koje je okupator iselio iz njihovih zavičaja. U oktobru 1944. do punog izražaja dolazi susjedsko razumijevanje u nevolji: golem broj Banjalučana, koji su ostali bez krova nad glavom u žestokim borbama za Banju Luku, nalazi i krov, i hranu, i toplu riječ u Mrkonjiću. A u jeku četvrte ofanzive, početkom zime 1943. godine, to gostoprimstvo pokazuje svoje najljepše lice: preko 5000 banijskih, kordunskih, ličkih i krajiških izbjeglica - pogorjelih, gladnih, s ono sirotinje što su uspjeli spasiti i ponijeti, nalazi tokom nekoliko mjeseci utočište na području Mrkonjića, u selima Mednoj, Peckoj, Gerzovu, Baraćima, Orahovljanima, Gracima i drugdje. (Nije rijedak slučaj da te bivše izbjeglice i njihovi potomci žive i danas u tim selima, zaustavivši se - ženidbom ili udajom - među ljudima koji su im valjali onda kad im je to najviše trebalo).

U redove Narodnooslobodilačke vojske i Partizanskih odreda Jugoslavije u toku borbe za slobodu stupio je 1171 građanin opštine Mrkonjić-Grad, od kojih je 524 položilo život za slobodu svoje zemlje i svog naroda na bojištima širom Jugoslavije.
U toku NOB-a mrkonjićki kraj dao je i nekoliko narodnih heroja - Pavla Dževera, Omera Maslića i Radojku Lakić - najhrabrije među hrabrima, koji su svoje živote dali boreći se protiv okupatora i narodnih izdajnika. A narod ovog kraja kroz čitav tok NOB-a, nije se štedio u svim oblicima pomoći narodnooslobodilaćkoj vojsci.

Mrkonjić-Grad dočekao je dan konačne slobode u ruševinama. Tada, sredinom 1945 godine, narod mrkonjićke opštine, kao i narod cijele Jugoslavije, započinje novu bitku, buku za obnovu i izgradnju, bitku za bolju i sretniju, socijalističku budućnost.