Krajem stare ere moćni Rim više od dva stoljeća nastoji pokoriti i smiriti područje današnje Bosne i Hercegovine - tada u sastavu velike rimske provincije Ilirik. Vojskovođama cara Oktavijana, Tiberiju i Germaniku, to je konačno uspjelo 9. g.n.e. kad je skršen žilavi ustanak ujedinjenih ilirskih plemena pod vođstvom Batona (u historiji poznat kao Batonov rat - Bellum Batonianum). Tada i naš kraj biva živo uključen u intenzivne privredno-administrativne operacije rimske viasti. Ubrzo biva izgrđena jedna od najvažnijih rimskih magistrala (Salona - Servitium), koja je preko zapadne Bosne povezivala Jadransko more (Solin, Split) sa Savom i provincijom Panonijom. Ona je prolazila našim krajem (Mliništa - Pecka - Štrbina - Podrašnica - Rogolji - Busija - Jovana voda - Trijebovo - Hanovi - Bočac, i dalje prema Banjoj Luci).

S obzirom na znatnu prometnu i rudarsku važnost kraja još iz predrimskih vremena (Mrkonjić-Grad, Sinjakovo), ovdje se u antici stvara dinamičan splet naselja i priključnih puteva (neki od njih biće u upotrebi kroz čitavu historiju, sve do danas). Po najnovijim rezultatima arheoloških istraživanja izgleda da je stjecište i raskršće tih vicinalnih (sporednih) puteva bilo naselje LEUSABA, smješteno podno Grabeža oko vrela Vrćenac (kasnije srednjovjekovno naselje Varcarevo). Tragovi rimskih naselja nađeni su i u Starom Selu, Bjelajcu, Majdanu, Peckoj i Mednoj. Kroz Leusabu prolazile su rimske saobraćajnice: Previle - Majdan - Jezero - Šipovo; Staro Selo - Bjelajce - Magaljdol - Jezero; Kotor - Gustovara - Hanovi - Bočac (danas "kiridžijski put"); Stupari - vrelo Begovac (Džinbegova kula); i Suljinovac - voda Jovana (dva zadnja su bili priključni putevi na magistralu Salona - Servitium). Prilikom kopanja trase za cestu preko Manjače (1948) nadeni su kod vrela Vrćenac, nažalost zanemareni, antički ostaci. lzmeđu vrela Suljinovac i lokaliteta Čergalište i danas je odlično očuvano oko 300-400 metara rimskog puta i izlizani natpis u stijeni.

U Starom Selu spašen je ornamentirani kameni ulomak rimskog žrtvenika, a u Bjelajcu nadgrobni spomenik s natpisom. Antički nalazi ustanovljeni su i na Štrbini (kod bivšeg Karantan hana - rimski miljokaz), u Peckoj (rimska utvrda na Ubovića Glavici), u Mednoj (na Srijedi), Trijebovu (gorgonejon - bronzana Meduzina glava) i u Majdanu (kasnoantička bazilika). Na njivi zvanoj Ćorićka, nedaleko od Jovane i danas postoji trag magistrale Salona - Servitium, sa jasno vidljivim kolotečinama. Na mjestu današnjeg bunara na Jovani pretpostavlja se da je bio rimski bunar. (Za većinu podataka zahvalnost dugujemo dru prof. Ivi Bojanovskom iz Zavoda za zaštinu spomenika kulture BiH, autoru dizertacije "Dolabelin sistem cesta u rimskoj provinciji Dalmaciji", koja tek treba izići iz štampe). Dakle, za period od prva 3-4 stoljeća nove ere, za šire i uže područje mrkonjićke općie može se sa sigurnošću ustanoviti znatna dinamika života i naseljenosti, sa jezgrom u drevnoj Leusabi, kasnijem Varcaru, a današnjem Mrkonjić-Gradu.

Prijelomno vrijeme prije velike seobe naroda, u nauci pod imenom kasna antika ili rano kršćanstvo, kod nas je potvrđeno temeljima ranokršćanske bazilike u Majdanu, a interesantan je i podatak mrkonjićkog župnika u 19. stoljeću - fra Ante Kneževića - o postojanju ,,podzemnih katakombi kod Pavića kuća na Zborišću", gdje bi se moglo raditi o kasnoantičkim grobnicama.

O dolasku i naseljenju Slavena u ovaj kraj nema direktnih podataka, ali ima nekoliko detalja koji svjedoče praslavensku tradiciju: - ime sela Trijebovo (ranije Tribovo); trib-, trijeb-, treb-, stari slavenski korijen koji je značio mjesto polaganja žrtava šumskim božanstvima iz praslavenske mitologije, kao u imenima širom BiH i Jugoslavije: Trebinje, Trebnje, Trijebanj, Trebević, Triba itd. - tip nošnje i seoske ženske pjesme (Liskovica) - sačuvan antropološki slavenski tip u nekim selima (Baljvine). (- kako je došlo do imena naselja Varcarevo, nauka još nije protumačila, ali je pridjevski nastavak - evo očito slavenski)